Pu-erh-thee en gewichtsverlies: in het spoor van China’s mysterieuze donkere thee
Ik weet nog goed dat ik door de theemarkten van Kunming liep en overal pu-erh zag (uitgesproken als poe-er). Zelfs na jarenlang thee te hebben gedronken en erover te hebben geleerd, blijft het indrukwekkend om hele winkels te zien die volledig aan deze thee zijn gewijd, met schappen die van de vloer tot het plafond volgestapeld zijn met ronde, in papier gewikkelde schijven samengeperste thee.
Voor wie ze niet kent: dit zijn theekoeken, oftewel theebladeren die stevig in vorm zijn geperst. Sommige waren betaalbare koeken voor dagelijks gebruik, terwijl andere jarenlang waren bewaard en achter glas lagen met prijskaartjes die me twee keer deden kijken. Op de wikkels stonden bergen, fabrieksnamen, Chinese kalligrafie en jaartallen die voor verzamelaars enorm belangrijk waren: 2015, 2008, 2003 en soms veel ouder.
Maar wat pu-erh voor mij bijzonder interessant maakt, is niet alleen het verzamelen, rijpen of de ongebruikelijke manier waarop deze thee wordt gemaakt. Het is de relatie die deze thee al generaties lang met eten heeft.
Pu-erh reisde vanuit Yunnan naar Tibet, waar thee deel ging uitmaken van een eetcultuur met veel vlees, boter en zuivel. Verder naar het zuiden, in Guangdong en Hongkong, werd donkere pu-erh een klassieke begeleider van dimsum en andere rijke maaltijden. Van oudsher kreeg de thee ook de reputatie de spijsvertering te bevorderen.
En nu, eeuwen later, bestuderen onderzoekers pu-erh vanuit een heel andere invalshoek: zou deze eeuwenoude thee voor na de maaltijd daadwerkelijk enig effect kunnen hebben op het lichaamsgewicht, de vetstofwisseling en de manier waarop ons lichaam voedsel verwerkt?
Ik weet nog dat ik in een winkel ging zitten terwijl de eigenaar een donkere pu-erh-theekoek pakte, er voorzichtig een paar gram van afbrak en de samengeperste bladeren in een gaiwan deed. Na de thee kort te hebben gespoeld, schonk hij er heet water bij en kreeg de thee al snel een diep roodbruine kleur, bijna als koffie. De thee was zacht, aards, houtachtig en lichtzoet.
Het was rijpe pu-erh, een thee waarmee ik al heel vertrouwd was. Maar terwijl ik daar omringd door honderden theekoeken zat, merkte ik dat ik op een andere manier over het verhaal ervan nadacht. Misschien was de interessante vraag niet alleen of pu-erh ‘helpt om af te vallen’. Misschien ging het erom waarom juist deze thee zo sterk met zware maaltijden werd geassocieerd en of de moderne wetenschap een klein deel van die oude reputatie begint te verklaren.
Om die vraag te beantwoorden, moeten we ver teruggaan, tot lang voordat er onderzoeken naar gewichtsverlies, supplementen of de stofwisseling bestonden. We moeten de thee volgen vanuit Yunnan de bergen in, langs eeuwenoude handelsroutes, naar Tibetaanse tafels en uiteindelijk naar de dimsumrestaurants van Zuid-China.
Pu erh volgen langs de Thee-paardenroute
Lang voordat een vrachtwagen Yunnan in één dag kon doorkruisen, was het vervoeren van thee zwaar werk. Yunnan is bergachtig en de routes die noordwaarts naar Tibet leiden, worden nog zwaarder. Als thee over lange afstanden op de ruggen van paarden, muilezels en mensen moest worden vervoerd, waren losse bladeren niet de meest praktische vorm.
Daarom werd thee geperst tot koeken, stenen en andere compacte vormen die tijdens het vervoer gemakkelijker te stapelen, dragen en beschermen waren. In de loop der tijd werd thee uit Yunnan vervoerd via een netwerk van karavaanroutes dat later bekend werd als de Thee-paardenroute, die Zuidwest-China met Tibet en andere regio's verbond.
De reis kon weken of maanden duren. Karavanen trokken door regen, kou, modder en sneeuw over bergpassen, met thee in de ene richting en vroeger paarden en andere goederen in de andere. Gedurende al die tijd bleef de thee zelf niet noodzakelijk hetzelfde. Geperste thee kon tijdens opslag en vervoer langzaam veranderen, wat deels verklaart waarom rijping uiteindelijk zo'n belangrijk onderdeel van de pu erh-cultuur werd.
Als ik terugdenk aan die ronde theekoeken in Kunming, zie ik ze graag in deze context. Hun vorm is niet alleen esthetisch. Hij hoort bij een wereld waarin thee moest reizen.
Uiteindelijk bereikte een deel van die thee Tibet, waar hij terechtkwam in een eetcultuur die sterk verschilde van die in het subtropische Yunnan.
Thee ontmoet vlees, boter en gerst
Het leven op het Tibetaanse plateau vroeg van oudsher om energierijk voedsel. Voor veel herdersgemeenschappen vormden gerst, vlees en zuivelproducten de kern van het voedingspatroon. Jaks en schapen leverden vlees en melk, terwijl geroosterd gerstemeel, of tsampa, een basisvoedingsmiddel werd.
Thee paste opmerkelijk goed in deze wereld. De drank raakte zo diep verweven met de Tibetaanse eetcultuur dat hij niet altijd gewoon iets was wat je bij een maaltijd dronk. Sterke thee kon met boter en zout worden gekarnd tot de beroemde Tibetaanse boterthee.
Dat feit alleen al zou ons enigszins wantrouwig moeten maken tegenover iedereen die de geschiedenis van pu erh probeert te verkopen als een eeuwenoud geheim om af te vallen. Een minder overtuigende detoxslogan dan “drink thee, maar voeg eerst boter toe” is nauwelijks denkbaar.
Het echte verhaal is interessanter. Thee werd een natuurlijke begeleider van een voedingspatroon dat veel vlees, zuivel en vet kon bevatten. Een sterke, licht bittere thee is verfrissend na rijk eten, en na verloop van tijd kreeg thee een stevige reputatie als drank die mensen helpt zich na het eten prettiger te voelen.
Van oudsher werd pu erh ook als medicinale drank gebruikt bij klachten als een slechte spijsvertering en winderigheid.
Mensen hadden het destijds natuurlijk niet over darmbacteriën, galzuren of vetoxidatie. Ze wisten gewoon dat thee en eten bij elkaar hoorden.
Die relatie duikt opnieuw op wanneer we in de tegenovergestelde richting reizen, naar Guangdong en Hongkong.
Van het Tibetaanse plateau tot een tafel vol dim sum
Stap een Kantonees restaurant binnen voor yum cha en de tafel kan al snel vol staan. Har gow, siu mai, char siu bao, rijstrolletjes, raapkoekjes en geroosterd vlees worden in een gestage stroom geserveerd, meestal gevolgd door iets gefrituurds waarvan niemand zich kan herinneren het besteld te hebben.
En midden tussen dat alles staat een pot thee.
Pu erh, in het Kantonees vaak bo lei genoemd, is een klassieke keuze. Zodra je hem bij het eten drinkt, begrijp je waarom. Na iets vets of rijkelijks lijkt een slok sterke pu erh je mond als het ware te verfrissen. De aardse diepte van de thee houdt stand naast gefrituurde en geroosterde smaken, in plaats van erdoor te worden overschaduwd.
Dit betekent niet dat de thee op de een of andere manier de calorieën in je dim sum tenietdoet. Helaas blijven drie mandjes dumplings gewoon drie mandjes dumplings. Maar het is opvallend dat hetzelfde algemene patroon op verschillende plaatsen terugkomt: donkere thee, rijk eten en de aloude overtuiging dat die twee bij elkaar horen.
Voordat we bekijken of modern onderzoek aanwijzingen biedt voor de reden hiervan, is er één belangrijke complicatie. Als we “pu erh” zeggen, hebben we het in feite over twee behoorlijk verschillende stijlen.
Rauwe en rijpe pu erh zijn bijna twee verschillende werelden
Terug in de theewinkel verschijnt er nog een theekoek op tafel. Deze keer is de thee goudkleurig in plaats van donkerbruin. Het aroma is frisser en de eerste slok is bloemig, bitter, zoet en merkbaar wranger.
Dit wordt rauwe pu erh of sheng pu erh genoemd.
Rauwe pu erh is de traditionele stijl. Als deze jong is, kan hij fris, levendig en soms behoorlijk krachtig zijn, met bitterheid en wrangheid die iedereen kunnen verrassen die alleen de zachte, donkere smaak van rijpe pu erh kent. Door de jarenlange opslag verandert rauwe pu erh echter geleidelijk. De scherpe kantjes kunnen zachter worden, de kleur wordt dieper en het aroma kan zich ontwikkelen richting gedroogd fruit, hout, kruiden, wierook en andere gerijpte tonen.
Deze langzame transformatie is een belangrijk deel van de aantrekkingskracht van rauwe pu-erh. Een theeschijf is niet per se een eindproduct wanneer hij de fabriek verlaat. Onder de juiste omstandigheden blijft hij zich ontwikkelen.
Het enige probleem is dat goed rijpen tijd kost.
Rijpe pu-erh, of shou, volgt een andere weg en het ontstaan ervan hing nauw samen met de groeiende vraag naar gerijpte pu-erh in Guangdong en Hongkong. Men had daar een voorliefde ontwikkeld voor het donkere, zachte karakter van gerijpte thee, maar het op natuurlijke wijze laten rijpen van rauwe pu-erh duurt jaren of zelfs tientallen jaren. De vraag groeide veel sneller dan de beschikbare voorraad goed gerijpte thee kon bijhouden.
Theehandelaren in Guangdong en Hongkong experimenteerden al met vochtige opslag en fermentatietechnieken om pu-erh sneller te laten rijpen. In 1973 reisden technici uit Yunnan naar Guangzhou om deze methoden te bestuderen en brachten ze hun opgedane kennis terug naar fabrieken zoals Kunming en Menghai. Daar verfijnden ze een gecontroleerde fermentatietechniek die bekendstaat als wo dui, waarbij de thee op een hoop wordt gelegd, bevochtigd en warm gehouden, zodat microbiële activiteit hem in enkele weken in plaats van jaren kan transformeren.
Het resultaat was moderne rijpe pu-erh: donker, aards en zacht, met een karakter dat leek op dat van de gerijpte thee waar Zuid-Chinese theedrinkers al dol op waren.
Dat verklaart ook waarom rijpe pu-erh zo goed past op een dimsumtafel. In zekere zin werd de thee mede ontwikkeld als reactie op precies de markt waar deze manier van theedrinken zo populair was geworden.
Het onderscheid is historisch gezien belangrijk. De thee die eeuwen geleden over de oude Thee-paardenroute werd vervoerd, was geen moderne rijpe pu-erh, want die bestond toen nog niet. Deze karavanen vervoerden geperste thee die tijdens opslag en transport geleidelijk kon veranderen. Rijpe pu-erh ontstond veel later als een ingenieuze manier om thee een gerijpt karakter te geven zonder tientallen jaren te hoeven wachten tot de natuur het werk deed.
Dit is ook belangrijk voor ons verhaal over gewichtsverlies, omdat in verschillende recentere onderzoeken specifiek rijpe pu-erh wordt gebruikt. In een experiment uit 2023 werd rijpe pu-erh gebruikt die in 2006 was geproduceerd.[3] In een ander recent onderzoek werd bewust gekozen voor rijpe in plaats van rauwe pu-erh, deels omdat stapelfermentatie een ander chemisch profiel oplevert, met onder meer meer van de donkere verbindingen die bekendstaan als theabrowninen.[4]
Waarom wordt rijpe pu-erh zo donker?
Zet rijpe pu-erh licht en de thee kan roodbruin zijn. Zet hem sterk en hij kan bijna zwart worden. Die donkere kleur is deels het gevolg van chemische veranderingen die tijdens de fermentatie plaatsvinden.
Een groep stoffen die vaak voorkomt in onderzoek naar pu-erh staat bekend als theabrowninen. Onderzoekers zijn hierin geïnteresseerd omdat experimentele studies suggereren dat ze mogelijk een wisselwerking hebben met darmbacteriën, de galzuurstofwisseling en de manier waarop het lichaam lipiden verwerkt.[1]
Hier beginnen de traditionele pu-erh-cultuur en moderne marketing rond gewichtsverlies met elkaar te botsen. Zoek online naar ‘afvallen met pu-erh-thee’ en je vindt al snel beweringen dat de thee vet verbrandt, de opname van vet blokkeert of op de een of andere manier buikvet na het avondeten laat wegsmelten. Het daadwerkelijke onderzoek ondersteunt zulke beweringen niet.
Wat het onderzoek wel suggereert, is subtieler en naar mijn mening interessanter: pu-erh kan de stofwisseling op verschillende manieren een klein zetje geven.
Wat zegt het onderzoek nu eigenlijk?
Het beste uitgangspunt is onderzoek bij mensen. In een gecontroleerd onderzoek kregen 59 volwassenen met overgewicht of lichte obesitas en een verhoogd cholesterolgehalte twintig weken lang pu-erh-thee-extract of een placebo. De mensen die pu-erh kregen, vielen gemiddeld ongeveer één kilogram af. Dat is bepaald geen spectaculaire verandering, maar misschien maakt juist dat het resultaat geloofwaardig: als pu-erh effect heeft, lijkt het eerder op een klein duwtje in de rug dan op een snelle oplossing.[2]
Misschien vind je het ook interessant om hierover te lezen: Verlaagt pu-erh-thee het cholesterolgehalte?
Het dieronderzoek levert enkele intrigerende aanwijzingen op. In verschillende experimenten kwamen muizen die pu-erh consumeerden minder aan of sloegen ze minder vet op. In één onderzoek gebeurde dit zonder dat ze aanzienlijk minder aten. Onderzoekers zagen ook veranderingen die erop wezen dat de dieren meer vet als energiebron gebruikten en meer warmte produceerden.[4]
Er is ook steeds meer belangstelling voor wat er in de darmen gebeurt. In deze experimenten verandert pu-erh herhaaldelijk de samenstelling van de darmbacteriën. Tegelijkertijd worden stoffen die tijdens de fermentatie ontstaan, waaronder theabrowninen, onderzocht op hun mogelijke invloed op galzuren en de vetstofwisseling.[1]
In een ander experiment werd rijpe pu-erh gecombineerd met periodiek vasten bij vrouwelijke muizen. Dit had een groter effect op de gewichtstoename en de stofwisseling dan elk van beide interventies afzonderlijk.[3] Het meeste hiervan is nog steeds dieronderzoek, dus het zou te ver gaan om hieruit af te leiden wat je dagelijkse pot thee zal doen. Maar samen maken de onderzoeken de eeuwenoude relatie tussen pu-erh, rijk eten en de spijsvertering wel iets interessanter.
Je kunt dit artikel lezen als je meer informatie wilt over andere gezondheidsvoordelen van pu-erh-thee.
Helpt pu-erh dus bij het afvallen?
Op basis van het onderzoek waarover we beschikken, zou mijn antwoord zijn: misschien een beetje.
Het onderzoek bij mensen wijst eerder op een bescheiden dan een spectaculair effect, terwijl de dierproeven interessante aanwijzingen bieden over hoe pu-erh mogelijk de vetstofwisseling, darmmicroben en het energieverbruik beïnvloedt.
Ik zou geen pu-erh drinken omdat ik verwachtte dat ik er slank van zou worden. Sterker nog, ik denk dat je het beste aspect van pu-erh mist als je de thee vooral als afslankproduct beschouwt.
Pu-erh is veel interessanter als thee.
Als je wilt dat pu-erh deel van je leven wordt, moet je er allereerst van genieten
Als je echt wilt dat thee een blijvende gewoonte wordt, moet je het lekker vinden om thee te drinken.
Jezelf elke dag door twee koppen onaangename thee heen worstelen omdat iemand heeft gezegd dat die gezond is, is niet echt een prettige levensstijl. Misschien houd je het een week of twee vol, maar uiteindelijk belandt het pak ergens achter in de kast.
Pu-erh is bijzonder ongeschikt voor zo'n benadering, omdat er zoveel variatie is. De ene rijpe pu-erh kan houtachtig, romig en zoet smaken, terwijl een andere aards of medicinaal kan smaken of een fermentatiegeur kan hebben die je gewoon niet aangenaam vindt. Rauwe pu-erh varieert net zo sterk, van zacht en fruitig tot intens bitter, bloemig of mineraal. Tijdens het theedrinken kun je ons smaakwiel gebruiken (zie hieronder), dat speciaal is gemaakt voor het proeven van pu-erhthee.
Ik zou dus klein beginnen. Koop proefverpakkingen of kleine theekoeken in plaats van meteen een grote, dure koek te kopen omdat iemand op internet die 'de beste' noemde. Probeer een paar rijpe en een paar rauwe pu-erhtheesoorten. Zet ze op verschillende manieren. Drink ze met en zonder eten. Probeer jongere en oudere thee wanneer je de kans krijgt.
Verdiep je daarna in de herkomst. Pu-erh uit verschillende delen van Yunnan kan een merkbaar ander karakter hebben, en die ontdekkingstocht is een groot deel van het plezier. Je hoeft niet elke berg of elk dorp uit je hoofd te leren. Let gewoon op wat je lekker vindt en ontwikkel geleidelijk je eigen smaakgevoel.
Misschien ontdek je dat je dol bent op de zoetheid en het aangename karakter van rijpe pu-erh, maar jonge rauwe thee niet zo lekker vindt. Misschien is het juist andersom. Of misschien geniet je, zoals veel theedrinkers, van allebei, afhankelijk van de dag.
Er is geen juist antwoord. Als je meer hulp nodig hebt bij het kiezen van de juiste thee, kun je dit lezen: Welke pu-erhthee moet ik kopen?
Het verborgen voordeel
Ik denk ook dat er nog een andere reden is waarom thee waardevol kan worden, en die is veel moeilijker te meten dan het lichaamsgewicht.
Een goede theesessie dwingt je om even van tempo te veranderen. Je verwarmt het water, ruikt aan de droge bladeren, spoelt de thee, schenkt het eerste kopje in en merkt hoe de smaak van de ene infusie op de volgende verandert. Tien of twintig minuten lang richt je je aandacht op iets eenvoudigs.
Daar hoeft geen medische claim van te worden gemaakt. Thee hoeft deze waarde niet te verlagen of die biomarker te verbeteren om zijn plek in je dag te rechtvaardigen. Soms is het voordeel simpelweg dat het ritueel de dag beter maakt.
En die kleine momenten kunnen andere keuzes indirect beïnvloeden. Als je graag ongezoete thee drinkt, drink je mogelijk vanzelf minder suikerhoudende dranken. Als je een maaltijd afsluit met een pot pu erh, heb je misschien minder behoefte om direct naar iets anders te grijpen. Wanneer thee een reden wordt om het rustiger aan te doen, met iemand samen te zitten of simpelweg twintig minuten alleen van de stilte te genieten, heeft dat ook waarde.
De lichamelijke voordelen zijn, als die er al zijn, bijna van ondergeschikt belang. De gewoonte werkt omdat je die daadwerkelijk wilt herhalen.
Rauwe of rijpe pu erh om af te vallen?
Als iemand mij zou vragen welke ik uitsluitend op basis van de hier besproken onderzoeken zou kiezen, zou ik met rijpe pu erh beginnen. In meerdere recente experimenten wordt specifiek rijpe thee gebruikt, en de fermentatie ervan levert het chemische profiel op waarin onderzoekers momenteel geïnteresseerd zijn, met name verbindingen zoals theabrowninen.[3][4]
Maar ik zou mijn thee niet uitsluitend op basis van laboratoriumonderzoek kiezen.
Als je van rauwe pu erh houdt en niet van rijpe pu erh, drink dan rauwe. Als een jonge sheng van een bepaalde berg ervoor zorgt dat je wilt gaan zitten en tien infusies wilt zetten, terwijl je opziet tegen de volgende kop van een zogenaamd ‘gezonde’ rijpe thee, dan is de keuze eenvoudig.
De beste theegewoonte is de gewoonte waarvan je genoeg geniet om die vol te houden.
Terug in Kunming
Als ik terugdenk aan die theemarkt in Kunming, vertellen die stapels in papier verpakte theekoeken nu een veel groter verhaal.
Ze zijn verbonden met oude karavaanroutes die noordwaarts naar Tibet lopen, waar thee verweven raakte met een eetcultuur van gerst, vlees en zuivel. Ze zijn verbonden met Kantonese yum cha-tafels, waar donkere pu erh nog altijd moeiteloos samengaat met geroosterd vlees, gefrituurde gerechten en bamboemandjes met dim sum.
Ze verbinden ook twee heel verschillende ideeën over tijd. Rauwe pu erh vraagt je om te wachten. Rijpe pu erh werd ontwikkeld omdat de vraag naar dat gerijpte karakter veel sneller groeide dan op natuurlijke wijze gerijpte thee eraan kon voldoen.
En nu is pu-erh enigszins onverwacht in een heel andere wereld terechtgekomen: laboratoria waar onderzoekers darmmicroben, vetstofwisseling en energieverbruik bestuderen en zich afvragen of deze oude thee misschien een bescheiden rol kan spelen bij gewichtsbeheersing.
Misschien is dat zo.
Maar nu we het verhaal tot hier hebben gevolgd, is dat niet langer de belangrijkste reden waarom ik pu-erh interessant vind.
De beste reden om pu-erh te drinken blijft de eenvoudigste: omdat je ervan geniet.
Begin met een paar proefmonsters. Breek wat blaadjes af. Verwarm het water. Probeer rauwe en rijpe pu-erh, proef thee uit verschillende delen van Yunnan en ontdek waar je smaak je naartoe leidt. Misschien koop je uiteindelijk je eerste volledige theekoek en zie je hoe die door de jaren heen verandert.
En als het vervangen van een ander drankje door een pot pu-erh je lichaam gaandeweg toevallig ook een zetje in een gezondere richting geeft, is dat mooi meegenomen.
De thee was het drinken al waard.
Onderzoeksreferenties
- Li J, Zhou Y, Tang Y, Liu Z, Zhang S, Liu A. “Effect van een vaste samengestelde drank op basis van pu-erhthee op gewichtsverlies bij muizen op een vetrijk dieet.” Beverage Plant Research. 2025;5:e014. Onderzoek bekijken
- Jensen GS, Beaman JL, He Y, Guo Z, Sun H. “Vermindering van lichaamsvet en verbetering van het lipidenprofiel door dagelijkse consumptie van een puer-thee-extract bij een populatie met hyperlipidemie: een gerandomiseerd placebogecontroleerd onderzoek.” Clinical Interventions in Aging. 2016;11:367–376. Onderzoek bekijken
- Zhao S, Hu S, Sun K, Luo L, Zeng L. “Consumptie van pu-erhthee versterkt het obesitasremmende effect van periodiek vasten door het follikelstimulerend hormoon en dysbiose van de darmflora te beïnvloeden bij vrouwelijke muizen op een vetrijk dieet.” Journal of Functional Foods. 2023;104:105495. Onderzoek bekijken
- Jiang X, Wu F, Xu M, Luo L, Zeng L. “Pu-erhthee vermindert obesitas door de darmmicrobiota te hervormen en het energieverbruik te activeren.” Frontiers in Microbiology. 2026;16:1752456. Onderzoek bekijken
Het meeste mechanistische bewijs dat in dit artikel wordt besproken, is afkomstig uit dieronderzoek. Pu-erhthee moet niet worden beschouwd als een behandeling voor obesitas of als vervanging voor een evenwichtig voedingspatroon, lichaamsbeweging of medisch advies.